Leiderschapslessen uit de ondergang van de Batavia

Door Arjan Hamberg | Leiderschap

Leiderschapslessen uit de ondergang van de Batavia - leiderschap, volgerschap - Lumax Producties

Inspirerende leiderschapslessen kun je overal vinden. Door het lezen van een boek over het VOC-schip De Batavia ontdekte ik belangrijke lessen over duaal leiderschap en over het belang van geschonken leiderschap.

De ondergang van de Titanic is zondermeer een van de meer spraakmakende schipbreuken. Het verhaal over de ondergang van het VOC-schip ‘De Batavia’ doet qua dramatiek niet onder voor de Titanic en biedt bovendien interessante leiderschapslessen.

Dat ik op het spoor kwam van deze leerzame geschiedenis voor leiders en HR-professionals, is opnieuw toeval. Het verjaardagscadeau van mijn oudste zoon – het  boek Batavia van Peter Fitzsimmons – bleek niet alleen een spannend achtergrondverhaal bij het modelbouwschip dat ik heb gemaakt, maar ook een bron van inspiratie over leiderschap.

Deze blogpost gaat in op 2 belangrijke vragen over leiderschap die het verhaal van de Batavia oproept:

  1. Hoe werkt duaal leiderschap in de praktijk?
  2. Moet je de leiding nemen of leiderschap ontvangen?

Duaal leiderschap

Duaal leiderschap (of duaal management) kom je vooral tegen in de zorg. Daarbij gaat het vaak om een splitsing tussen de inhoudelijke/medische taken en de bedrijfsmatige taken. In andere soorten organisaties zie je soms een splitsing tussen de inhoudelijke/procesmatige taken en de mensgerichte/hrm-taken. Beide taakgroepen worden bij duaal management toebedeeld aan twee afzonderlijke personen.

Het verhaal over de Batavia laat zien hoe deze verdeling in de praktijk kan uitpakken.

Duaal leiderschap op de Batavia (1629)

De Batavia werd gebouwd in 1628 en verging in 1629 voor de Australische westkust (lees meer in Wikipedia).

Schipper Adriaan Jacobsz voerde het commando over dit vlaggenschip, maar de leiding van de expeditie was in handen van een hoge VOC-beambte: opperkoopman François Pelsaert. De hiërarchie was duidelijk maar leverde (uiteraard) spanning op.

Als duaal leiderschap niet werkt…

Jacobsz was een ervaren zeeman en accepteerde feitelijk de leiding van Pelsaert niet. Uiteindelijk probeert Jacobsz Pelsaert buiten spel te zetten en het schip met lading (vele kostbaarheden) te kapen. Hij besluit daarom een alternatieve koers te varen om zo de andere schepen van het konvooi af te schudden en de macht op het schip te grijpen.

Pelsaert voelt de dreiging van muiterij, maar heeft geen bewijzen en ook geen machtsmiddelen om zijn gezag af te dwingen. Het ontbreekt hem bovendien aan de kennis en instrumenten om daadwerkelijk vast te stellen dat Jacobsz het schip de verkeerde kant op heeft gestuurd en zo het konvooi afschudt.

De manager Pelsaert moet vertrouwen op de werkzaamheden van professional Jacobsz, en ze hebben elkaar nodig op deze expeditie. Hun samenwerking wordt verstoord door gebrek aan vertrouwen en verschillende belangen.

… en de omstandigheden tegenzitten

Er gaat echter iets noodlottig fout: Jacobsz heeft bij de berekening van de alternatieve koers een fout gemaakt. Hierdoor strandt de Batavia op een rif en vergaat het. Een groot deel van de opvarenden weet zich in veiligheid te brengen op een klein eiland in de buurt. Dit eiland kreeg de naam Batavia’s kerkhof.

Pelsaert en Jacobsz overleven de schipbreuk en komen samen met een aantal andere bemanningsleden vast te zitten op een barkas, een klein jacht. Ze besluiten met elkaar op zoek te gaan naar water en hulp. Zo bereiken de twee kemphanen uiteindelijk samen de plaats Batavia, het huidige Jakarta. Daar wordt Jacobsz gevangengenomen vanwege zijn navigatiefout en de muiterij.

Duaal leiderschap in de praktijk

De omstandigheden die leidden tot de schipbreuk van de Batavia, laten de makke van duaal leiderschap zien. Als het erop aankomt en de twee leiders het niet eens kunnen worden, dan bepalen andere factoren wie de ‘echte’ leider is.

In het geval van Pelsaert en Jacobsz bleken de middelen om de macht af te dwingen (of het gebrek daaraan) een belangrijke factor. Daarnaast speelden de omstandigheden een belangrijke rol, omdat deze de situatie nog verder op scherp zetten.

Misschien is duaal leiderschap daarom vooral een theoretisch concept, maar is het in de praktijk belangrijk de uiteindelijke rangorde tussen beide leiders te bepalen. Het komt er vervolgens op aan dat men elkaars plek respecteert en een gemeenschappelijk belang nastreeft.

Leiding nemen vs leiderschap ontvangen

Leiderschap werkt alleen als het een geschenk is van de groep aan de leider. Ook hiervan geeft het verhaal van de Batavia een leerzaam voorbeeld.

Het formele leiderschap op het eiland met de achtergebleven schipbreukelingen is weggevallen, want Pelsaert en Jacobsz zijn vertrokken. De onderkoopman Jeronimus Cornelisz is na het vertrek van Pelsaert de hoogste VOC beambte en hij grijpt de leiding. Met schipper Jacobsz behoorde Cornelisz tot de muiters en als formele opvolger van Pelsaert begint hij een waar schrikbewind op het eiland.

Aan boord van het schip waren ook soldaten en onder hen bevond zich een natuurlijke leider: Wiebe Hayes. Hayes was niet de hoogste in rang maar kreeg de leiding van de mensen in zijn groep. Ze beschouwden hem als sterk, slim en rechtvaardig.

Macht, gezag en leiderschap

De groep van Hayes wordt afgesplitst op een ander eiland door Jeronimus Cornelisz. Cornelisz beschouwt de soldaten, en specifiek Hayes, als een gevaar voor zijn greep naar de macht. Hij vindt ze gevaarlijk omdat ze gedisciplineerd zijn en gewend zijn als groep op te treden met een moeilijk te ondermijnen hiërarchie.

Het bijzondere aan het leiderschap van Hayes is dat het laat zien hoe leiderschap kan ontstaan in een groep. Hayes is niet als leider aangewezen door hoger geplaatsten in de hiërarchie. De groep wijst hem aan als leider, niet als gevolg van een democratisch proces van verkiezingen maar doordat hij gezag heeft en dit op de juiste manier gebruikt. Zelfs de hoger geplaatsten in de formele rangorde accepteren Hayes als de leider.

De nummer 2

Er ontstaat uiteindelijk een strijd tussen de groep van Hayes en Cornelisz om water en voedsel. Op het moment dat de strijd het heftigst is en de groep van Hayes uiteindelijk lijkt te verliezen duikt een ander VOC-schip, de Sardam, op met aan boord Pelsaert. Pelsaert heeft in Batavia namelijk hulp gehaald.

Het geluk werkt een handje mee, als Hayes en de andere ‘goederikken’ de Sardam eerder bereiken dan de groep van Cornelisz. Zo kan Hayes Pelsaert waarschuwen voor het gevaar en krijgt Pelsaert de gelegenheid om in te grijpen.

Met de terugkeer van Pelsaert herstelt de rangorde van het leiderschap zich: Pelsaert is weer, of nog steeds, de leider en Hayes neemt zijn plek in als nummer 2. De betrokkenen in dit verhaal respecteren Pelsaerts leiderschap, waardoor het gezag ook daadwerkelijk wordt gelegitimeerd.

Leiderschapslessen

Peter Fitzsimmons heeft over de ondergang van de Batavia een aangrijpend boek geschreven. Het laat zien hoe groepen zich vormen en hoe leiderschap in de groep werkt. Hierdoor kunnen wij als leidinggevenden en HR-professionals ook bijna 400 jaar na dato leiderschapslessen trekken uit zo’n boeiende geschiedenis.

Ik hoor graag welke waargebeurde verhalen jou inspireren over leiderschap, groepsvorming en samenwerking.

Wil je meer weten over het ontstaan van leiderschap in een groep en de verbinding tussen leiders en volgers? Onze aanpak richt zich op leiders en hun relatie met de volgers en het team. Hiervoor combineren we systemisch werken met begrip van macht, gezag en leiderschapsontwikkeling. Zo krijg je zicht op je eigen plek en bijdrage aan leiderschap. Lees meer over onze aanpak.

Over de schrijver

Arjan Hamberg is zijn hele leven al gefascineerd door de passie van mensen voor hun werk. Zijn nieuwsgierigheid en creativiteit zet hij in om in organisaties deze passie ruimte te geven en de samenwerking beter te maken. In zijn vrije tijd leest Arjan veel, vooral romans en boeken over geschiedenis. Verhalen over andere mensen, culturen en periodes brengen hem vaak op ideeën.

Geef je reactie:

Geef je reactie: