James Bond en de veranderende wereld van werk

Door Karin Tempelaar | Mens & Organisatie

Veranderingen in de wereld van werk - diversiteit, leiderschap, arbeidsmarkt, organisatiecultuur - Lumax Producties

Onlangs bekeek ik de nieuwste James Bond-film, Spectre. Het zette me aan het denken over de veranderingen die de wereld van werk in de laatste 50 jaar heeft ondergaan en hoe de James Bond-films dat laten zien.

Dr No, de eerste James Bond-film uit 1962, opent in een casino, waar James na ongeveer een minuut een sigaret opsteekt en flirt met de vrouw tegenover hem aan tafel:

Sindsdien zijn er nog 23 James Bond-films gemaakt; Spectre uit 2015 is de meest recente aanvulling op de serie. Het flirten met vrouwen is gebleven, James stelt zich nog steeds voor als “Bond, James Bond” en James wordt niet ouder.

Wat wel verandert, is de culturele context waarin James zijn rol speelt. Daarom is het interessant de hele serie James Bond-films te bekijken als een inkijkje in de veranderende wereld van werk.

In de uitrusting van de werkplek is het nodige veranderd. In Spectre zien we James nauwelijks nog op kantoor en hetzelfde geldt voor zijn collega’s Moneypenny, Bill Tanner, Q en M. Zij doen aan Het Nieuwe Werken, zou je kunnen zeggen, en houden elkaar met verschillende tools op de hoogte van wat ze doen en wat ze van de ander nodig hebben.

Moneypenny en diversiteit

Om nog even bij Moneypenny te blijven, dit personage is enorm veranderd in de James Bond-films. In de tweede scène van Dr No – te zien aan het eind van hetzelfde fragment – moet James naar zijn baas M om nieuwe instructies op te halen. We zien Moneypenny, de secretaresse van M, smachten naar de aandacht van James. James slaat een arm om haar schouders en geeft een lichte kus op haar voorhoofd. Het geeft een wereld van werk weer waarin de mannen het werk uitvoeren dat er echt toe doet en de vrouwen er voor de gezelligheid zijn. Of voor hun lichamelijke schoonheid natuurlijk, een must-have voor iedere James Bond.

Ook personages met een gekleurde huid spelen een ondergeschikte rol in Dr No. Zo wordt James geholpen door Quarrel, een local uit Jamaica, wiens naam ruzie betekent. Hij was er niet voor de gezelligheid, maar om zijn kracht en trouw aan de mensen voor wie hij werkt. Verder weten we niet zoveel van Quarrel, maar dat was toch niet belangrijk.

Gelukkig is dat door de jaren heen veranderd, wat de moderne Moneypenny goed verbeeldt. Niet alleen is zij een zwarte vrouw, maar zij heeft ook een meer gelijkwaardige rol in het team. Zij gaat mee in het veld, draagt een wapen en speelt een grotere rol in het plot.

M, controle en leiderschap

Een blik op het personage M door de tijd heen leert ons van alles over controle en leiderschap. In bijna alle films was M een man – uiteraard, gezien wat ik hiervoor schreef over diversiteit. De relatie tussen M en James Bond wisselt per film en met elke acteur die M vertolkt. De ene keer lijkt M gedreven door de behoefte aan grip op zijn eigenzinnige medewerker (waarbij M in Spectre wel een heel drastisch instrument inzet) en wil hij (of zij) koste wat kost voorkomen dat James grote risico’s neemt. Op andere momenten heeft M begrip voor wat zijn medewerker nodig heeft, houdt hij hem uit de wind bij problemen en werken ze samen vanuit vertrouwen.

De afstand tussen het kantoor van MI6 en het veld waar Bond in actie komt, beïnvloedt voor een belangrijk deel hun soms moeizame relatie. Daarnaast komt M in sommige films ook vanuit de top van de organisatie onder druk te staan. Die wrijving tussen top en werkvloer, waartussen middelmanagers soms vermalen dreigen te worden, is herkenbaar voor de echte wereld van werk. Net als de autonomie en professionele ruimte die James Bond nodig heeft – en vaak krijgt – om zijn werk te doen, gegeven de situatie waar hij in zit en de middelen waarover hij beschikt.

Verbeelding en werk-elijkheid

James Bond blijft natuurlijk een verzinsel en niet alles is te koppelen aan werken in de echte wereld. M roept James niet bij zich om hem te vertellen dat hij er een periodiek bij krijgt en de gesprekken over zijn duurzame inzetbaarheid (zoals in Skyfall) leiden niet tot een tweede loopbaan. Ik vermoed dat er weinig bedrijven zijn met een R&D-afdeling die maar een beetje lijkt op de werkplek van Q (als jouw bedrijf die uitzondering is, kom ik graag kijken).

En toch geeft de serie James Bond-films een interessant inkijkje in de wereld van werk en de veranderingen die daarin hebben plaatsgevonden. Als verbeelding van de werkelijkheid laten ze namelijk zien hoe we (in West-Europa en de VS) aankijken tegen onder andere samenwerking, leiderschap en diversiteit. Enerzijds zien we dan welke mogelijkheden mensen die afwijken van de norm (witte, heteroseksuele mannen), hebben gekregen op de werkvloer. Maar we zien ook het spanningsveld tussen de behoefte aan controle en voorspelbaarheid – Big Brother op de werkvloer, en de behoefte aan autonomie en ontplooiing.

James Bond en de toekomstige wereld van werk

De uitdaging is om deze lijn door te trekken en te kijken welke ontwikkelingen James en ons te wachten staan. Kijk ik naar Spectre (en Skyfall) dan zie ik:

Van ‘Lone Wolf’ naar teamspeler

In oudere James Bond-films nam James de spectaculaire ontknoping vaak min of meer voor eigen rekening. De Bond-girl mocht er wel bij zijn (als ze maar niet in de weg liep) of moest gered worden.

In ieder geval in Skyfall en Spectre is dat anders. Daar werkt Bond samen met de mensen die op dat moment bij hem zijn (ik zal verder niks verklappen) en leveren de teamleden een grotere bijdrage aan de ontknoping. Ieder vanuit zijn/haar rol en talent.

Dat is wat er in steeds meer organisaties gebeurt. Er wordt meer gestuurd op samenwerking ten dienste van het gezamenlijke doel. De onderlinge verschillen worden daarbij gezien en benut.

Dilemma’s rondom controle en loslaten

Zolang als James Bond bestaat, zijn er momenten geweest dat M zich geen raad wist met de soms rebelse James Bond. De oplossing werd vaak gezocht in directieve oplossingen: James werd geschorst of was zijn ‘license to kill’ kwijt. Niet dat James daardoor zijn leven beterde.

In nieuwere films zie je de invloed van technologie en Big Data; in Spectre gaat het over massaspionage en 24/7 inbreuk op de privacy. De behoefte aan controle en voorspelbaarheid is hetzelfde gebleven, de middelen om aan deze behoefte toe te geven zijn steeds meer voor handen gekomen.

Tegelijkertijd weten we dat mensen intrinsiek gemotiveerd zijn, als er ruimte is voor autonomie, meesterschap en zingeving. We weten dat kantoortuinen niet zo goed werken, omdat mensen bang zijn om afgeluisterd te worden. Op basis van allerlei onderzoek is het mogelijk gedrag van mensen te voorspellen. Tegelijkertijd lijkt het steeds moeilijker om ruimte te vinden voor serendipiteit en ongezochte vondsten (die wel wereldveranderend kunnen zijn).

Dit zijn voor mij de belangrijkste thema’s waarover de James Bond-films mij aan het denken hebben gezet.

Wat ontdek jij over de wereld van werk als je naar James Bond kijkt? Zijn er andere films of boeken die jou aan het denken zetten over leiderschap, samenwerking en motivatie?

Over de schrijver

Karin weet precies hoe ze beleid een gezicht en een verhaal kan geven. Door de mensen die in je organisatie aan het woord te laten en hen te helpen hun verhaal te vertellen. Hierbij put ze uit haar brede ervaring op het gebied van P&O, kennismanagement en projectmanagement. Haar inspiratie haalt ze uit romans en wandelingen met Frodo, haar Toller Retriever.​

Geef je reactie:

Geef je reactie: