Wat Verdun laat zien over leren en organiseren

Als de organisatie van mens en werk je vak is, dan is er ook tijdens je vakantie genoeg te beleven. 

Dat merkte ik in ieder geval tijdens mijn vakantie in Frankrijk. Hoe heeft de campingeigenaar zijn werk georganiseerd, hoe val je op als theatermaker tijdens het theaterfestival in Avignon en hoe heeft de droom van de Engelse restauranthouders vormgekregen in de Franse Périgord? Deze en nog veel andere vragen heb ik mezelf gesteld en soms weten te beantwoorden. Er was echter een plaats waar de vragen de grootste impact hadden: in het Noord-Franse Verdun.

Verdun is een klein plaatsje, maar heeft een grote rol gespeeld in de Eerste Wereldoorlog. In de heuvels rond Verdun heeft namelijk een van de gruwelijkste veldslagen plaatsgevonden: de Slag om Verdun. In de afgelopen jaren heb ik een aantal boeken gelezen over de Eerste Wereldoorlog en nu wilde ik zo’n belangrijke plek wel eens met eigen ogen bekijken. We bezochten het Ossuarium (knekelhuis) in Douaumont en de plek waar ooit het dorpje Fleury devant Douaumont lag. In deze bossen zijn de onnatuurlijke gaten en geulen, ontstaan door loopgraven en bominslagen, nog duidelijk zichtbaar. Een blik in het knekelhuis doet surrealistisch aan en de oproep “kijk naar ons” en “zie ons” is indrukwekkend, grijpt je bij de keel. 

Uit de tentoonstelling en de film die ik in het Ossuarium heb bekeken, wil ik een paar dingen aanhalen. Die elementen zijn het meest veelzeggend over leren en leiderschap.

Roulatie en vernietiging

Het Franse leger hanteerde een roulatiesysteem voor zijn soldaten waardoor iedereen aan de beurt kwam om naar Verdun te gaan. Daarbij moest al het verkeer van en naar Verdun over dezelfde weg, de Voie Sacrée. Het moet een beklemmende tocht zijn geweest waarbij nieuwe soldaten werden aangevoerd terwijl gewonden over dezelfde weg werden afgevoerd en het geweld in de verte te horen was. 

Aangekomen in het strijdgebied bij Verdun telde het individu niet meer, telde mens-zijn niet meer. Aan de Franse zijde zijn ruim 270.000 mensen omgekomen in bijna een jaar tijd. Ze werden vernietigd door wapens die mensen massaal en industrieel verdelgden.

Nivellering en anonimisering

De samenleving van rangen en standen nivelleerde in de loopgraven bij Verdun. Adellijke jongens stierven naast boerenzonen, artsen en priesters. Er was geen verschil meer op basis van afkomst of achtergrond. In Verdun staat ook ergens te lezen: “in de modder bij Verdun werden we een”. In het knekelhuis liggen hun botten opgestapeld en zijn ze compleet inwisselbaar geworden. 

Het roulatiesysteem van het Franse leger zorgde er ook voor dat de totale Franse samenleving betrokken raakte bij Verdun. Elke Frans dorp kent dus ook de enorme lijsten met namen op de monumenten voor de gevallen in 1914 - 1918. Verdun werd zo een nationaal trauma.

Centralisatie en regulatie

In de Eerste Wereldoorlog werden voor het eerst in de geschiedenis massavernietingswapens gebruikt, maar ook nieuwe communicatiemiddelen. Door de telefoon en het vliegtuig werden uitvoering en risico gescheiden en werd leiderschap gecentraliseerd. De generaals konden nu van achter linie instructies geven over manoeuvres aan het front. Ze waren echter altijd te laat en niet volledig geïnformeerd. Complete eenheden kregen daardoor verkeerde instructies en liepen overgereguleerd de dood tegemoet. Het uitvoeren van de opdracht was het belangrijkste, belangrijker dan het bereiken van het doel. Het doel was voor de eenheid ook niet altijd duidelijk. De gevolgen van de verkeerde beslissingen werden gedragen aan het front. 

De Duitsers deden dit overigens slimmer en gaven decentrale eenheden de vrijheid om te reageren op de actualiteit aan het front. Hierdoor werden aan Duitse zijde minder mensen en masse de dood in zijn gestuurd door verkeerd of onjuist geïnformeerde bevelvoerders. Bovendien frustreerden zij succesvol de communicatie op het slagveld van de tegenstanders door als eerste de geallieerde officieren dood te schieten. De soldaten van de geallieerden bleven de oorspronkelijke orders uitvoeren, omdat zij niet getraind waren in het reageren op veranderende omstandigheden. Ze werden aangestuurd op wat ze moesten doen en niet op de bijdrage. De generaals ver achter de frontlinie konden ook niet meer aansturen door het wegvallen van het management aan het front.

Leren en organiseren

In een crisis komen vaak fouten aan het licht en de Eerste Wereldoorlog is een megacrisis. Alleen al de Slag om Verdun laat HR-professionals het volgende zien:

1. Nieuwe technologie vraagt om een nieuwe manier van werken en samenwerken, om totale en volledige innovatie;
2. Maak ruimte in je organisatie voor reflecteren en leren. Daarbij hoort ook de ruimte voor experimenten en vernieuwing;
3. Houd oog voor je eigen identiteit en voor die van de ander. Alleen zo voorkom je dat je ten ondergaat in anonimiteit en inwisselbaarheid.

Wil je meer weten over innovatie in het werk van HR-professionals? Meld je aan voor De kracht van HR nieuwsbrief. Daarin krijg je maandelijks tips en inspiratie over strategisch HR, talentmanagement en organisatieontwikkeling. Bovendien krijg je alle informatie over het online programma Interactief HR-leiderschap dat in september 2011 van start gaat.