Inwisselbare medewerkers en ambachtelijke producenten

Het leukste aan vakantie vind ik vaak het verblijf in een vreemde omgeving: me tijdelijk onderdompelen in een ander land, een andere cultuur, een andere taal en smaken proeven die ik nog niet kende. 

Vorige week was ik met mijn gezin op Gran Canaria (en heb ik op mijn 40e (!) voor het eerst gevlogen). We kwamen in een totaal andere wereld en voelden de warme zon op ons gezicht, terwijl het winter is in Nederland. Om me heen zag ik palmbomen, cactussen en schitterende bloemen. 

Waar zijn de locals?

Na een tijdje begonnen me ook een paar andere dingen op te vallen. Zo vroeg ik me af waar de ‘locals’ zijn, waar hun kinderen naar school gaan, in welk park ze elkaar ontmoeten, en waar de kinderen spelen? Hoe ik mijn best ook deed, een park was niet te vinden en overal zag ik roodverbrande toeristen om me heen. In de supermarkten vond ik Zweedse balletjes in ‘The Nordic Corner’ (voor de grote groepen Scandinavische toeristen) en Engelse peper en zout in ‘The Anglo corner’ (voor de grote groepen Britten). Ik ontdekte de baaien gevuld met zwembaden, midgetgolf banen en hotels, maar waar woonden nu de ‘Canaries’? Wie leefden er verder op dit eiland behalve de schoonmaaksters, de receptionistes en de autoverhuurders?

We trokken met de gehuurde auto het binnenland in op zoek naar de ziel van het eiland. In de enkele dorpjes kregen we wel een iets betere indruk van het werkelijke leven op het eiland, maar het bleef vooral buitenkant en gericht op niets doen en verstrooiing. Het wekte op mij een heel vervreemdende indruk en ik begon me af te vragen wat ik hiervan mee zou kunnen nemen in mijn leven in Nederland. 

En nu, al schrijvend vraag ik mij af wat me dit zegt over werken in bedrijven? Wat zegt vervreemding mij als ik denk aan hedendaags werk?

Vervreemding en kapitalisme

Karl Marx vond vervreemding kenmerkend voor het kapitalisme. Hij wees daarbij op het verschil tussen de arbeider en de kapitalist. Op Gran Canaria ervoer ik dat verschil ook, en zelfs nog iets uitgebreider: het verschil tussen de toerist, de arbeider en de kapitalist. De arbeider in het hotel was niet de eigenaar ervan, de kapitalist. De arbeiders van Gran Canaria leken zich niet op het eigen eiland te vermaken en ontspannen. Was het eigenlijk nog wel hun eiland of was het een pretpark voor toeristen? Ik zag namelijk uitsluitend Nederlandse, Engelse en Zweedse kranten in de winkel liggen. Typisch Spaanse of Canarische producten zag ik niet of nauwelijks in de supermarkt bij mijn hotel. 

Laten we terugkeren naar Karl Marx. Hij werkt het verschil tussen arbeider en kapitalist nog iets verder uit. Hij geeft hiervoor vier elementen:

1. de arbeider heeft geen controle over het productieproces;
2. de meerwaarde van de arbeider gaat naar de kapitalist;
3. draaide het bij werk oorspronkelijk om sociale relaties dan gaat het nu met name over louter financiële aspecten;
4. de creativiteit gaat verloren.

Ik vraag me af wat we als HR-professionals hiermee zouden kunnen of moeten. De meesten van ons zijn actief in bedrijven. Dit zijn kunstmatige, juridische constructies van zakelijk eigendom en gericht op winst voor de aandeelhouder. Arbeid is eigendom van de constructie en staat ten dienste van winstmaximalisatie. De kosten - onder andere ook van arbeid - zullen bij voorkeur niet door het construct gedragen worden. Maximale winst behaal je immers als je de omzet mag houden en iemand anders (een deel van) de rekening betaalt.

Wie geeft ziel aan bedrijven?

Bedrijven hebben van zichzelf geen moreel, geen ethiek. Dat moet komen van de mensen die er invulling aan geven. Baron Thurlow zei al eens dat bedrijven geen ziel hebben die je kunt redden of een lichaam dat je kunt opsluiten. Het moet dus komen van de mensen in de bedrijven, die ingaan tegen de wetmatigheid van het bedrijf. Dit vraagt wil, visie en passie.

Kunnen wij als HR-professionals er wat aan veranderen? We maken zelf deel uit van het construct en hebben zelfs een belang bij de instandhouding van dit construct, al is het maar voor onze maandelijkse salarisbetaling. 

Het gaat in ons vak als P&O’ers om de verbinding tussen mens en werk. Het is ons vak, ons ambacht, om een visie te ontwikkelen op (samen)werken en leren. We interveniëren zodat werken bezield en betekenisvol is en medewerkers menselijk worden benaderd. 

Ook daarvan vond ik gelukkig voorbeelden op Gran Canaria. Dan denk ik aan het Indiase restaurant waar we gastvrij en met aandacht werden ontvangen. Er was aandacht voor ons als klant en werden niet gezien als een van de vele, onderling inwisselbare, toeristen. We werden als mens gezien en er was liefde voor het eigen product. We ontdekten verder een fruitstalletje midden in de bergen op het eiland. De vrouw (eigenares of medewerker) verwelkomde al haar gasten met een schaal met lokaal fruit en verkocht aan ons heerlijk eigengemaakt vruchtensap.

Wat heb ik nou echt meegenomen uit Gran Canaria, waar gaat het me om?

• Mensen zijn geen objecten en zijn niet onderling uitwisselbaar. Richt je het wel zo in, dan blijft het oppervlakkig en is er geen betrokkenheid. De ziel haal je eruit, zou je kunnen zeggen, en dat voel je;
• De ervaringen die je bijblijven hebben te maken met persoonlijke aandacht en liefde voor je vak. En als je in je werk met mensen te maken hebt (als kok, receptionist of P&O’er), dan merkt de ander dat.
• Blijf kritisch naar jezelf kijken en naar je eigen bijdrage aan een construct of proces: wat is mijn belang, is er iets wat ik moet durven loslaten?

Zijn het wereldschokkende ontdekkingen? Nee, maar verbeteringen gaan in kleine stapjes en met veel herhalingen. Deze vakantie heeft me weer van alles over mezelf geleerd, en uiteindelijk ook over mijn vak.

Wil je ontdekkend bezig zijn met het HR-vak en sta je open voor nieuwe inzichten? Doe dan de 10-delige e-course HR met een plan. Meteen na inschrijving krijg je de eerste les.