Duurzaamheid en diversiteit horen bij elkaar

Het aquarium van mijn oudste zoon heeft teveel algen, al tijden. De bewoners van het aquarium zijn de oude mevrouw Gup, haar kinderen Guppy, Guppy en Guppy en haar kleinkinderen, in totaal zo'n 15 vissen, allen van het ras Poecilia reticulata, oftewel gup.

In de afgelopen maanden hebben we het aquarium vaker schoongemaakt, zijn we gestopt bacteriën toe te voegen aan het water en hebben we de ruiten tussendoor schoongekrabd. De slakken zijn inmiddels allemaal verdwenen en de guppen hebben al een tijdje geen jonkies gehad. Tijd voor ingrijpende maatregelen.

Kijk je naar ons aquarium als een organisatie, dan zijn de volgende conclusies te trekken:

• de duurzaamheid is ver te zoeken;
• de diversiteit is verminderd. 

Wat deze thema's met elkaar en met aquaria te maken hebben, laat ik jullie zien met Paul Hawkens beschrijving van biodiversiteit in zijn boek The Ecology of Commerce.

In het hoofdstuk met de veelzeggende titel 'The death of birth' beschrijft Hawken biodiversiteit als de bron van alle welvaart. Zijn met cijfers onderbouwde betoog toont niet alleen aan hoeveel bekende levensvormen er op aarde zijn en hoeveel er mogelijk door ons nog niet ontdekt zijn. Schokkender is dat hij beargumenteert hoeveel soorten er in de twintig jaar na verschijning van het boek in 1993 er gaan verdwijnen, als de mens op dezelfde voet blijft omgaan met de natuur (p. 27-30).

Waarom diversiteit belangrijker is dan groei

Hawken illustreert zijn verhaal door te vertellen wat er gebeurt met een vijver waarin teveel fosfaten geloosd worden. Een aquarium dus, maar dan iets groter. Laten we eens precies bekijken wat er in de vijver van Hawken gebeurt.

1. Het ecosysteem van de vijver is bij de start in balans: het afval van de vissen dient als voedsel voor algen en vergelijkbare organismen; de algen worden op hun beurt gegeten door de vissen. 
2. Van buitenaf worden extra fosfaten aan de vijver toegevoegd. De algen gaan behalve het afval van de vissen ook de fosfaten eten. Omdat er meer dan genoeg voedsel is voor de algen, neemt hun aantal toe. 
3. Algen vermeerderen zich sneller dan vissen. De vissen in de vijver kunnen de groei van de algen dus niet bijhouden. De algen sterven en ontbinden in de vijver, en proces waarvoor zuurstof nodig is. Ook de vissen sterven, door een gebrek aan zuurstof. 
4. De dode vissen en de dode algen zorgen voor een toename van afval dat gecomposteerd moet worden. Het gehalte aan zuurstof in de vijver gaat hierdoor nog verder omlaag. Het ecosysteem van de vijver is niet meer bij machte de situatie te keren. 

De achteruitgang van het ecosysteem in de vijver gaat zichzelf versterken en kan uit zichzelf niet meer gestopt worden. "Wat eens een zorgvuldig opgebouwd, uitgebalanceerd, gesloten systeem was, stort ineen door de last van vlugge en versnelde groei." (p. 30) Hawken sluit niet uit dat de achteruitgang van het ecosysteem van de aarde in een vergelijkbare situatie zit.

Diversiteit zit in de genen

Ongeremde groei van een enkele soort, de algen in het voorbeeld van de vijver, leidt tot verstikking van andere soorten, voor de vissen ging dat letterlijk op. Diversiteit in soorten en respect voor de functie van elk hiervan lijkt het antwoord. Dat is ook de visie van Michael Braungart en William McDonough in hun bekende boek Cradle to Cradle, afval = voedsel.

Braungart & McDonough beschrijven het ontwerppatroon van de natuur als "een uitbundige verscheidenheid, een uitbundige overvloed" (p. 147). Diversiteit komt voor deze ontwerpers dus overeen met een van de belangrijkste kenmerken van leven; diversiteit zit in de genen, bij wijze van spreken.

Wat de mens helaas vooral heeft gedaan, is de natuur bestoken met een one size fits all-benadering, die heeft geleid tot verregaande eenvormigheid, tot "meer van hetzelfde". De term die Braungart en McDonough hiervoor gebruiken is 'devolutie': "een uniformisering op massale schaal die zich niet beperkt tot de ecologie".

Populatie in balans

Wat geldt voor aquaria, vijvers en het totale ecosysteem van de aarde, geldt ook voor de verzameling van werknemers in een organisatie, in hr-termen de populatie. De hamvraag voor elke organisatie is natuurlijk:

is de populatie van mijn organisatie in balans?

Als het antwoord op deze algemene vraag 'nee' is, kun je verdere vragen stellen:

• waar heeft in mijn organisatie een snelle groei plaatsgevonden? 
• welk deel van mijn organisatie heeft last van verstikking? 
• wat het is ideale ecosysteem voor mijn organisatie? 

Algeneters en andere ingrepen

Voor ons aquarium was het antwoord op deze vragen in eerste instantie simpel: het aantal guppen was te hard gegroeid, de algen verstikten de bak en het ecosysteem was duidelijk niet in balans. Na advies van de verkoper in de dierenwinkel hebben we 3 algeneters en nieuwe planten toegevoegd. Daarnaast brandt de lamp boven de bak nu minder lang. Hopelijk hebben we binnenkort weer eens jonge gupjes en komen de slakken ook weer terug.

Als een gesloten systeem als een aquarium al lastig in balans te brengen en te houden is, hoeveel moeilijker is dat niet voor organisaties met een lange geschiedenis en een open cultuur. Hoe voorkom je dan een te grote eenzijdige groei en onderken je welke micro-organismen van vitaal belang zijn voor het bedrijfsmatige ecosysteem?

Diversiteit, een van de HR-speerpunten voor 2010, is een breed begrip dat gebruikt wordt voor bijvoorbeeld:

• de verhouding tussen mannen en vrouwen in een organisatie
• de culturele achtergrond van medewerkers 
• de leeftijdsopbouw van een organisatie 
• het opleidingsniveau van een organisatie
• de verhouding overhead en productiemedewerkers 

Het aantal factoren dat voor onbalans kan zorgen is groot en de samenhang is complex. Daarom gaan we in volgende blogberichten in op een aantal factoren.